فاژتراپی (Phage Therapy) به استفاده درمانی از باکتریوفاژها، ویروس‌های اختصاصی عفونی‌کننده باکتری‌ها، برای کنترل یا حذف سویه ‌های پاتوژن باکتریایی گفته می ‌شود. این رویکرد، با بهره‌ گیری از ویژگی اختصاصی فاژها نسبت به باکتری ‌های هدف، امکان درمان عفونت ‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک را فراهم می ‌آورد و به‌ عنوان یک فناوری نوین در عرصه پزشکی و بیوتکنولوژی مطرح است.

اهمیت فاژتراپی

با افزایش روزافزون مقاومت باکتریایی به آنتی‌بیوتیک‌ ها، نیاز به روش‌ های درمانی جایگزین یا مکمل بیش از هر زمان دیگر احساس می ‌شود. فاژتراپی به‌ واسطه اختصاصیت بالا، حداقل اثرات جانبی بر فلور نرمال میکروبی و قابلیت تکامل همراه با میزبان، به ‌عنوان یکی از امیدوارکننده ‌ترین استراتژی‌ ها در کنترل عفونت‌ های بیمارستانی، عفونت ‌های مزمن و عفونت ‌های ناشی از باکتری ‌های چندمقاومتی شناخته می ‌شود. همچنین این فناوری ظرفیت بالایی در حوزه‌ های دامپزشکی، صنایع غذایی و محیط زیست دارد.

بیوبانک‌ های فاژی

بیوبانک فاژی مجموعه ‌ای سازمان‌یافته از ایزوله‌ های فاژی با مشخصات ژنومی، فنوتیپی و عملکردی دقیق است که بستر لازم برای توسعه فرمولاسیون ‌های درمانی، مطالعات ایمنی و کارآزمایی‌ های بالینی را فراهم می‌ کند. ایجاد چنین بانک‌ هایی موجب تسریع در شناسایی و انتخاب فاژهای کارآمد علیه سویه ‌های پاتوژن و استانداردسازی فرآیندهای تحقیقاتی و صنعتی می ‌شود.

کاربردها

• درمان عفونت ‌های حاد و مزمن ناشی از باکتری‌ های مقاوم به آنتی‌بیوتیک
• پیشگیری و کنترل آلودگی‌ های باکتریایی در صنایع غذایی و کشاورزی
• حذف بیوفیلم‌ های باکتریایی از سطوح پزشکی و صنعتی
• استفاده به ‌عنوان ابزارهای بیولوژیک در مهندسی ژنتیک و فناوری ‌های تشخیصی

 

بیش از ۱۷ سال تجربه در توسعه فناوری فاژتراپی

فعالیت تیم ما در حوزه فاژتراپی از سال ۲۰۰۹ در گروه بیوتکنولوژی دارویی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی تهران آغاز شد. این مسیر با مطالعات بنیادی روی باکتریوفاژها و توسعه نخستین سامانه ‌های فاژی علیه Escherichia coli  شروع شد و طی بیش از یک دهه، به یک زیرساخت تحقیق و توسعه برای شناسایی، مشخصه‌ یابی، ارزیابی و توسعه فرآورده‌ های فاژی تبدیل شده است.

در این سال‌ ها، تمرکز پژوهش ‌های ما تنها به یک پاتوژن محدود نبوده است. تیم تحقیقاتی ما روی مجموعه ‌ای از مهم ‌ترین باکتری ‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک فعالیت کرده است، از جمله:

• Acinetobacter baumannii  مقاوم به کارباپنم (CRAB)
• Klebsiella pneumoniae  تولیدکننده ESBL و سویه‌های مقاوم بیمارستانی
• Escherichia coli  بالینی و سویه‌های بیماری‌زا
• Pseudomonas aeruginosa  مقاوم به چند دارو

• methicillin-resistant Staphylococcus aureus

• و در سال‌های اخیر، Salmonella enterica  به‌عنوان مهم‌ترین پاتوژن صنعت طیور

از پژوهش تا انتقال فناوری

طی این مسیر، ما زنجیره کامل توسعه فاژ را در داخل مجموعه ایجاد کرده ‌ایم؛ از جداسازی و انتخاب فاژهای بومی، تعیین توالی ژنومی، ارزیابی دامنه میزبانی و ایمنی، تا طراحی کوکتل‌ های فاژی و توسعه فرمولاسیون. این تجربه باعث شده امروز بتوانیم دانش تولید فرآورده ‌های فاژی را از محیط دانشگاه به صنعت منتقل کنیم.

خروجی این زیرساخت، توسعه محصولاتی مانند سالموفاژ برای کنترل سالمونلا در صنعت طیور است؛ اما توانمندی ایجاد شده محدود به یک محصول نیست. زیرساخت تحقیق و توسعه ما قابلیت طراحی و توسعه فرآورده‌ های فاژی اختصاصی برای پاتوژن ‌های مختلف در حوزه‌ های دام و طیور، سلامت، حیوانات خانگی و کشاورزی را نیز فراهم می‌کند.